QUAN Ä�IỂM & THAM LUẬN               

AZ RẠNG Ä�ÔNG MAGAZINE Issue 223 August 15-2008

CÕI GIÀ TRÊNÄ�ẤT LẠ

(Aging in a Foreign Land)

ANDREW LÂMthuật lại theo lá»�i kể của mẹ anh, bà Ngá»�c B. Lâm.Nguyá»…n Ä�ức Nguyên chuyển ngữgÆ°á»�i Việt có má»™t câu nói: Mỹ là thiên Ä‘Æ°á»�nggiá»›i trẻ, địa ngục giá»›i già. Nay tôi Ä‘ã vào cáituổi giữa 70, câu nói này thật là thấm thía.Mỹ có tất cả những sản phẩm dành cho thanh thiếu nhi:đồ chÆ¡i, phim ảnh, máy chÆ¡i Ä‘iện tá»­ thính thị, khu giải trí có chủ Ä‘á»� (theme parks). Còn đối vá»›i ngÆ°á»�i già, thì chỉ có sá»± cô lập và ná»—i cô Ä‘Æ¡n.Căn bản nếp sống của ngÆ°á»�i Việt dá»±a vào gia Ä‘ình,cá»™ng đồng, và khi ta mất những cái Ä‘ó, ta mất Ä‘i má»™t phần lá»›n cái tôi. Khi còn sống ở Việt Nam, tôi khôngbao giá»� nghÄ© đến việc sinh sống tại má»™t nÆ¡i nào khác ngoài quê hÆ°Æ¡ng. Ta sống và chết nÆ¡i tiá»�n nhân Ä‘ã sốngvà Ä‘ã chết. Ta có thân nhân, giòng há»�; ta có gia Ä‘ình, cónhững miếu Ä‘á»�n.Má»™t khi ta Ä‘ã quen miá»�n đất vá»›i mồ mả tổ tiên, ta sẽkhông còn sợ tá»­ thần và cái chết. NhÆ°ng tại Mỹ, lốisống cÅ© của chúng ta không còn nữa. Chúng ta bị buá»™cphải ra Ä‘i khi cuá»™c chiến kết thúc vào năm 1975, vàchúng ta Ä‘ã sống xa xứ từ lúc Ä‘ó. Ngày nay, bạn bè vàthân nhân của chúng ta tản mạn khắp nÆ¡i trên thế giá»›i.Tại Mỹ, càng già càng mất mát nhiá»�u – bạn bè, thânnhân, trí nhá»›, khả năng di chuyển, và ý nghÄ© của chínhmình. Chuông Ä‘iện thoại kêu. Tôi nhấc ống máy. Ä�ây làbà tên-này-tên-ná»� ở Los Angeles. Bà mắc bệnh tiểuÄ‘Æ°á»�ng và má»›i bị cÆ°a chân. Rồi chuông Ä‘iện thoại lại reonÅ©a: Ông tên-ni-tên-ná»› ở Georgia bị ung thÆ° phổi, chỉcòn sống khoảng vài tháng. Ở Việt nam, chúng tôi Ä‘á»�ulà bạn thân. NhÆ°ng vá»›i cái tuổi Ä‘á»�i chồng chất nhÆ° tôi,tôi làm sao đến thăm há»� được khi há»� hàng ngàn cây sốcách xa? Làm sao ta tưởng tượng được đến việc gá»�i Ä‘iệnthoại cho ngÆ°á»�i bạn thân khi há»� nằm chá»� chết trongbệnh viện, để nói lá»�i xin lá»—i là không thể tận mình đếnviếng thăm được lần cuối. Ấy vậy, tôi làm Ä‘iá»�u này má»—itháng, buồn lắm.Tôi và chồng tôi, chúng tôi dá»± định Ä‘i má»™t chuyến dulịch Âu châu vào kỳ hè tá»›i Ä‘ây. Chuyến Ä‘i này là chuyếnÄ‘i cuối cùng, để nói lá»�i giã biệt thân nhân bè bạn. Chúngtôi biết là sau chuyến Ä‘i này, chúng tôi sẽ không Ä‘i Ä‘âyÄ‘i Ä‘ó được nữa vì sức khá»�e Ä‘ã kém, sẽ không thấy mặthá»� nữa. Tôi gần nhÆ° không bÆ°á»›c xuống được cầu thangnhà vì đầu gối chân rất Ä‘au. Nhà thì Ä‘ã bán, giá»� thìchúng tôi ở trong má»™t chung cÆ° có thang máy vì Ä‘ó làÄ‘iá»�u kiện duy nhất mà chúng tôi có thể sống Ä‘á»™c lậpkhông nhá»� vả đến ai bây giá»�.Ä�iá»�u mà tôi quan tâm nhất là trí nhá»› suy sụp rấtnhiá»�u. Tôi là ngÆ°á»�i giữ gia phả của giòng há»�, nhÆ°ng tấtcả Ä‘á»�u nằm ở trong đầu. Biết ai liên quan vá»›i ai nhÆ° thếnào trong há»� là nghá»� đặc biệt của tôi, ngÆ°á»�i con gáitrưởng trong nhà. NhÆ°ng không má»™t đứa con nào của tôibiết được những mối dây liên hệ gia Ä‘ình trong gia tá»™c,ngay cả đến những ngÆ°á»�i em của chính tôi. Không cótôi, há»� hàng thân thích sẽ trở thành kẻ xa lạ nếu tình cá»�gặp nhau trên Ä‘Æ°á»�ng phố. Tôi có thể nhá»› đến đượcnhững bà con cô dì chú bác ba Ä‘á»�i của gia Ä‘ình bên tôivà của cả bên chồng. Tôi phải viết xuống trÆ°á»›c khi trínhá»› tôi lụt hết.Thỉnh thoảng vào buổi sáng khi thức dậy, tôi lặngnhìn cây cối ngoài phố và tá»± há»�i tôi Ä‘ang ở nÆ¡i nào. Ä�ôilúc, tôi Ä‘i sang khu chung cÆ° kế cận, nÆ¡i có má»™t số mèohoang, và cho chúng ăn những thức ăn thừa. Khi tôi cấttiếng gá»�i, chúng nhận ra giá»�ng nói của tôi và bổ xua lại.Bây giá»�, chúng là những niá»�m vui nhá»� của tôi.Ä�Æ°Æ¡ng nhiên những ngày hạnh phúc nhất là nhữngngày con cháu đến thăm. NhÆ°ng chúng cÅ©ng có Ä‘á»�isống riêng, thỉnh thoảng chỉ đến chÆ¡i được má»™t lúc rồivá»�, tôi làm gì cho hết những khoảng thì giá»� trống trảisau Ä‘ó?Mẹ tôi, bà mất năm bà 97 tuổi, và mẹ chồng tôi, quaÄ‘á»�i lúc 95 tuổi; cả hai ngÆ°á»�i có sống chung trong má»™tkhu dưỡng lão nhiá»�u năm. Tôi thÆ°á»�ng Ä‘i xe buýt đếnthăm hai bà má»—i ngày, ngay cả khi còn Ä‘i làm. Từ lúc Ä‘ótôi Ä‘ã biết cái thảm não của ngÆ°á»�i già trên đất Mỹ, ngaykhi tôi còn trẻ trung mạnh khá»�e. Các nhân viên Ä‘iá»�udưỡng ở Ä‘ó thÆ°á»�ng nói vá»›i tôi là hai bà có phÆ°á»›c lắm,thÆ°á»�ng có được con cháu đến thăm. Tôi trả lá»�i: "Ä�ó làlối sống của ngÆ°á»�i Việt Nam". Còn những ngÆ°á»�i giàkhác, con cháu há»� ít đến. Tôi có nhá»› má»™t số bà lão, ngồitrên những chiếc xe đẩy, ngóng trông con cháu hayngÆ°á»�i thân, ngày này qua ngày khác, nhÆ°ng chẳng thấyai. Có cả má»™t bà cụ, cụ còn sống lâu hÆ¡n những ngÆ°á»�icon trai; má»—i ngày bà vẫn ngồi chá»� trông mong hình ảnhngÆ°á»�i con trai bÆ°á»›c qua khung cá»­a. Thật tá»™i nghiệp khingÆ°á»�i ta sống dai nhÆ° vậy trong sá»± cô Ä‘Æ¡n!Ở xứ Mỹ này, tuổi già Ä‘úng là tuổi lỡ thá»�i; cả hai Ä‘á»�ukhông được ngÆ°á»�i ta kính nể hay cho má»™t chút gì quantrá»�ng. Ở quê nhà, các ông già bà lão thì được nể vì nhất,vì há»� là những ngÆ°á»�i chia xẻ túi khôn cùng kinh nghiệmcho những ngÆ°á»�i Ä‘i sau. Ä�iá»�u Ä‘ó không có ở Ä‘ây.Không ai muốn nghe tiếng nói của ngÆ°á»�i già. Há»� cảmthấy bị cô lập ngoài vòng ranh giá»›i của con cháu Mỹhóa của há»�. Chúng cÆ°á»�i vang vá»� nhiá»�u thứ mà tôi khônghoàn toàn hiểu được. Mỹ Ä‘úng là má»™t quốc gia của giá»›itrẻ hÆ¡n là g

Vào những buổi chiá»�u mùa Ä‘ông, tôi ngồi nhìnnhững hàng cây trÆ¡ trụi lá, tâm hồn lạc lõng. Tôi nghÄ© vá»�cái thế giá»›i mà tôi Ä‘ã biết, nay Ä‘ã bay xa, nhÆ° làn khóihÆ°Æ¡ng trầm. Tôi nghÄ© đến cố hÆ°Æ¡ng, đến những mùa lá»…Tết ở Saigon, đến những Ä‘ám cÆ°á»›i, Ä‘ám há»�i, đến nhữngchuyến du lịch, những lần tíu tít há»�p mặt gia Ä‘ình, ai aicÅ©ng có mặt, con nít chạy quanh, ngÆ°á»�i lá»›n ngồi nóichuyện Ä‘á»�i chuyện gẫu, Ä‘àn bà con gái quây quần chunglo việc bếp nÆ°á»›c. Và tôi cảm thấy rất khao khát nhữngngày quá khứ xa xÆ°a.

***

Andrew Lam là má»™t biên tập viên của NAM (NewAmerican Media) và cÅ©ng là tác giả cuốn PerfumeDreams: Reflection on the Vietnamese Diaspora (Những Giấc MÆ¡ HÆ°Æ¡ng: Hoài Niệm Cuá»™c Sống XaQuê) (Heyday Books, 2005). Cuốn sách này gần Ä‘âyÄ‘oạt giải thưởng Beyond Margins 2006 của Trung TâmVăn Bút Mỹ (PEN American Center).(A commentary posted on New American Media on10 Jan 2007)This article is an account by Ngoc. B Lam as told toher son Andrew Lam.

There's a Vietnamese saying:America is paradise for the young, but hell for the old,and how true it seems now that I'm in my mid-70s.America has all these products that cater to children:toys, movies, video games, theme parks. For the oldthere's only isolation and loneliness.Vietnamese aredefined by family, by community, and when you losethat, you lose a big part of who you are. In Vietnam Inever thought of living anywhere else but in myhomeland. You live and die where your ancestors livedand died. You have your relatives, your clan; you haveyour family, your temple.Once we were bound to the land in which ourancestors are buried, and we were not afraid of deathand dying. But in America our old way of life is gone.We were forced to flee after the war ended in 1975, andwe have lived in exile since then. Today, my friends andrelatives are scattered across the world.In America you lose so much the older you get --friends, relatives, memories, mobility, a sense ofyourself. The phone rings. I pick it up. It's Mrs. so-andsoin Los Angeles. She's got diabetes and had her legamputated. Then the phone rings again: Mr. so-and-so inGeorgia has lung cancer. He's only got a few monthsleft. Back in Vietnam, we were all good friends. But atmy age, how do you visit when they're thousands ofmiles away? Can you imagine calling your close friendsas they lay dying in a hospital, apologizing for not beingable to go see them for one last time? Well, I do thatmonthly now. It's very sad.My husband and I, we are planning a trip thissummer to Europe. It's our final trip, to say goodbye torelatives and friends. We know we won't be able totravel after this, as our strength is failing. We'll neversee them again after that. I can hardly climb down stairsbecause my knees hurt very badly. We sold our houseand live in a condo with an elevator because it's the onlyway to be independent now.What I worry about most is that my memory is notwhat it used to be. I am the keeper of our family tree,but it's all in my head. Who's related to whom was myspecialty, being the oldest daughter in the family. Butnone of my children know about the large clanconnection, not even my younger siblings. Without me,people who used to be relatives will be strangers if theymeet again on the street. I used to know all the way tomy third cousins on both my side and my husband's sideof the family. I have to write down all of their namesbefore my memory goes.Sometimes when I get up in the morning, I stare outat the trees outside and wonder where I am. Sometimes Igo to the apartment complex across the street, wherethere are some abandoned cats. I feed them with myleftovers. They recognize my voice. I call and they runto me.They are my source of joy. When my children andgrandchildren visit it's a great time, of course. Buteveryone has their own lives. They come once in awhile, but what do you do with all those empty hoursthat stretch out before you?My mother, who died at the age of 97, and mymother-in-law, who died at the age of 95, were in thesame convalescent home for years. I used to take the busto see them everyday, even when I was working. I knewhow sad it was to grow old in America even back then,when I was healthy and younger. The nurses told mehow lucky the two grandmothers were, having all thesechildren and grandchildren visiting them on a regularbasis. "It's the Vietnamese way," I would tell them. Allthose other old people, their children rarely visit. Iremember a few old women sitting in their wheelchairswaiting for their children or family, day in and day out,and no one came. There was even one who outlived herchildren and still, everyday, she expected her sons towalk in through the door. How tragic to live so long andto be so alone!The old are obsolete here in America. Neitherrespected nor deemed important. Back home, the eldersare given the highest place of honor, and it was they who dispensed wisdom and shared their experienceswith those who came up after them. It's not true here.No one wants to hear what you have to say. You feelisolated from your Americanized children andgrandchildren. They laugh at things I don't understand.America is so much more their country than it is mine.In the winter afternoons I sit and watch the barrentrees, feeling very lost. I think of how the whole world Ionce knew is all gone now, like incense smoke. I thinkof the old country, of the Tet Festivals back in Saigon,of the weddings and holidays, with gatherings offamilies and friends, everyone together, childrenrunning, adults gossiping, women cooking together, andI feel this deep yearning for the distant past./.

***LƯU NGUYỄN Ä�ẠTVÀI SUY NGHĨ VỀCÕI GIÀ TRÊN Ä�ẤT LẠ

Bài tham luận này[1] phân tích và bổ túc quan Ä‘iểmcủa bài “Cõi Già Trên Ä�ất Lạ” [CGTÄ�L], nguyên tác:“Aging in a Foreign Land” của Andrew Lâm.CGTÄ�L Ä‘Æ°a ra quan Ä‘iểm của má»™t ngÆ°á»�i mẹ, caoniên, thất tuần, “vào cái tuổi giữa 70”, cùng gia Ä‘ìnhđịnh cÆ° nhiá»�u năm tại Hoa Kỳ, thuá»™c giai cấp trung lÆ°u,vá»›i má»™t số giá trị căn bản vá»� truyá»�n thống dân tá»™c. Haivấn Ä‘á»� chính được nêu lên: Ä‘ó là trạng thái tuổi già vàsá»± khác biệt văn hoá mà ngÆ°á»�i Việt cao niên phải Ä‘Æ°Æ¡ngđầu trong cuá»™c sống tại hải ngoại.Nhận định rằng “Tại Mỹ, càng già càng mất mátnhiá»�u – bạn bè, thân nhân, trí nhá»›, khả năng di chuyển,và ý nghÄ© của chính mình” có lẽ ẩn dụ má»™t sá»± than thântrách phận chăng? NhÆ°ng trạng thái “càng già” nhÆ° vậychỉ là má»™t trạng huống nhân sinh thông thÆ°á»�ng tại má»�ixã há»™i trên thế giá»›i: tình trạng suy giảm vá»� sức khoẻ vàtrí tuệ là môt hiện tượng bình thÆ°á»�ng của sá»± gia tăngtuổi tác, sau bao nhiá»�u năm sá»­ dụng cÆ¡ thể và trí não.Kết quả hiển nhiên của tuổi già là thu hẹp và giản dị hoánÆ¡i ăn chốn ở, thu hẹp, giản dị hoá hoặc tập trung sinhhoạt cá»™ng đồng, xã giao. Sá»± cải tiến vá»� mặt y khoa vàdinh dượng chỉ phần nào làm giảm bá»›t tốc lá»±c phá hoại của tuổi già, giúp các cụ sống lâu hÆ¡n, chứ chÆ°a thể _________đổ